شمال افريقا : فرمانرواى موحدين در مناطق شمال افريقا عبد المؤمن است كه از سال 534 هجرى ( 1140 م . ) درصدد توسعهء قلمرو خود برآمد . در سال 538 هجرى ( 1144 م . ) سپاهيان مرابطين را مغلوب ساخت . امير مرابطين على ابن يوسف ابن تاشفين در سال 537 هجرى ( 1142 م . ) درگذشت و قبيلهء مهم زناته دعوت موحدين را پذيرفت . به همين سبب روزبه‌روز بر ضعف مرابطين و قدرت موحدين اضافه مىشد . در سال 541 هجرى ( 1146 م . ) شهر مراكش پس از محاصرهء طولانى فتح شد . در همين گيرودار در سال 541 هجرى ( 1145 م . ) عبد المؤمن سپاهى را روانهء اسپانيا كرد و در مدت پنج سال تمام بلاد مسلمان‌نشين آنجا را تصرف كرد . از جمله در سال 551 هجرى غرناطه به تصرف موحدين درآمد و در سال 552 هجرى شهر المريا را از پادشاه مسيحيان ، آلفونسوى هفتم گرفتند . عبد المؤمن بعد از اين فتوحات درصدد فتح الجزاير و تونس بر آمد . در سال 547 هجرى ( 1152 م . ) سلسلهء بنى حماد در الجزاير را منقرض كرد و در سال 553 هجرى ( 1158 م . ) نورمن‌هايى را كه به جاى امراى بنى زيرى بر تونس استيلا يافته بودند ، از آنجا بيرون كرد و طرابلس را ضميمهء قلمرو خود ساخت و براى اولين‌بار در تاريخ اسلام تمام سواحل افريقا از اقيانوس كبير تا حدود مصر و آندلس داراى يك فرمانروا شد . مراكش : در اين‌زمان مرابطين در مراكش و الجزاير و اسپانيا حكومت داشتند . پس از على پسرش تاشفين در سال 537 هجرى ( 1143 م . ) به حكومت رسيد و به جنگ با موحدين ادامه داد ، ليكن در اين پيكار كشته شد . بعد از او پسرش ابراهيم در سال 541 هجرى ( 1146 م . ) جانشين پدر شد و ليكن چون بزرگان قوم ، او را ناتوان ديدند ، در همان سال اسحق ابن على ابن تاشفين را به حكومت برداشتند كه وى آخرين زمامدار اين خاندان بود و توسط موحدين منقرض شد . هنگامى كه يحيى ابن غانيه آخرين حكمران مرابطى در اسپانيا كه از طريق ازدواج با مرابطين نسبت يافته بود ، در سال 543 هجرى ( 1148 م . ) درگذشت ، در حقيقت ، قدرت مرابطين به سر رسيد . « 1 » مصر : خليفهء فاطمى مصر حافظ است ( 525 - 544 ه . ق . ) ( 1131 - 1149 م . ) كه

--> ( 1 ) . دايرة المعارف اسلام ، مقالهء مرابطين به قلم ، آ . بل .